Vergi Denetim Kurulu (VDK) tarafından yapılan incelemede, yaş sebze ve meyve ürünlerinin üreticiden çıktıktan sonra tüketiciye ulaşana kadar birden fazla gereksiz ticari aşamadan geçtiği ve her aşamada fiyatın yükseldiği belirlendi. Bu durum, üretici fiyatlarının düşük kalmasına karşın tüketiciye yüksek fiyatla yansıyor.
Üretici ve şirket kayıtları karşılaştırıldı
VDK'nın çalışmasında, üreticilerin beyanları, müstahsil makbuzları, şirketlerin alış ve satış kayıtları ile Hal Kayıt Sistemi verileri karşılaştırıldı. 1029 çiftçinin beyanları üzerinden yürütülen incelemede, üreticinin ürünü hangi fiyattan sattığı ile tedarikçi şirketin aynı ürünü hangi bedelle aldığı ve sattığı adım adım takip edildi. Bazı durumlarda üreticinin beyan ettiği fiyat ile şirket kayıtlarındaki alış bedeli arasında ciddi farklar tespit edildi.
Örneğin, üretici mandalinayı 6-8 TL/kg arasında satarken, tedarikçi şirketin kayıtlarında alış maliyeti 28 TL/kg olarak yer aldı. Şirketin ortalama satış fiyatı ise 31,82 TL/kg oldu. Başka bir örnekte üretici fiyatı 12 TL olarak beyan ederken, şirket kayıtlarındaki alış bedeli 31,48 TL ve satış fiyatı 31,65 TL olarak kayıtlara geçti. Bu durum, bazı ürünlerin gerçek alış fiyatından daha yüksek gösterildiğine işaret ediyor.
Fiyat farklarının nedenleri ve stok durumu
Vergi Denetim Kurulu raporlarında, hayatını kaybetmiş 49 kişi adına 87 müstahsil makbuzu düzenlendiği ve bu belgelerin toplam tutarının 2,5 milyon lirayı aştığı belirtildi. Ayrıca bazı büyük tedarikçilerin piyasaya sundukları ürün miktarını düşük göstererek arzın kısıtlı olduğu izlenimi yaratıp fiyatların yükselmesine yol açtıkları kaydedildi.
Limon örneğinde ise tarlada yeni hasat limon fiyatı 5 liraya kadar gerilerken, hal fiyatı 10 lira, pazarda 40-50 lira ve marketlerde 80-100 liraya kadar çıkabiliyor. Bu fiyat farkının temelinde yeni sezon ürününün sınırlı miktarda piyasaya girmesi, talebin karşılanamaması ve geçen sezondan depolanan yüz binlerce ton limonun satışta olması bulunuyor.
Depolarda yaklaşık 400-500 bin ton limon stoklanabiliyor. Uzmanlar, stok limonların piyasada fiyat manipülasyonu amacıyla kullanılabildiğini belirtiyor. Depolama, işçilik, fire, nakliye ve finansman maliyetleri de ürüne eklenirken, tüccar, hal, dağıtıcı ve perakendeci aşamalarındaki ticari marjlar nihai fiyatı artırıyor.
Adana'da narenciye üreticisi Bekir Yıldız, erkenci limon fiyatının şu anda 5 liraya kadar gerilediğini ancak bunun piyasadaki gerçek fiyatı yansıtmadığını ifade etti. Yıldız, asıl ürünün kasım ve aralıkta piyasaya gireceğini, bu nedenle üreticiden alım yapılmadığını ve birkaç ay sonra arzın artmasıyla fiyatların düşmesini beklediklerini söyledi.
